پيامبر خدا ( ص ) براى دل سه مثل زده و فرموده است : « قلب مانند گنجشك است و هر ساعتى جابجا مىشود » . « 193 » و نيز فرمود : « قلب در زيرورو شدن مانند ديگى است كه همه جاى آن جوش بيايد » . « 194 » همچنين فرمود : « قلب مانند يك پر ( مرغ ) در سرزمين هموار است كه بادها آن را زيرورو مىكنند » . « 195 » اين دگرگونيها امر شگفتى از امور الهى است و از شگفتيهاى كار الهى در زيرورو شدن دل فقط افرادى آگاه مىشوند كه مراقب دلهاى خود هستند و به حالات خودشان با خدا توجّه خاص دارند . دلها را در ثابت بودن بر كار خير و شرّ و مردّد ماندن ميان آن دو سه بخش كرده‌اند : دلى كه به تقوا آباد و به رياضت تزكيه شده و از آلودگيهاى اخلاق پاك شده است . پس خطورهاى قلبى خير از خزانه‌هاى غيب و ملكوت بر دل او وارد مىشود و عقل به انديشيدن در آن خطورها روى مىآورد تا كارهاى خير ظريف را در آن بشناسد و بر اسرار فوايد آن آگاه شود و با نور بصيرت چهرهء آن برايش گشوده شود و حكم به انجام آن كند و بر آن اصرار ورزد و بر عمل كردن به آن اهتمام ورزد . پس فرشته به آن دل مىنگرد و جوهر آن را به تقوا طاهر و پاك و به نور عقل منوّر و به نور معرفت آباد مىبيند و آن را شايستهء مستقّر شدن و فرود آمدن خود مىيابد . در اين هنگام او را به لشكريان نامريى كمك مىكند و به خيرات ديگر هدايت مىنمايد تا كار خير به خير ديگر منتهى شود و همچنان در تشويق به كار خير كمك مىكند و كار را بر او آسان

--> ( 193 ) حديث را حاكم در مستدرك ، ج 4 ، ص 307 روايت كرده و گفته است : حديث به شرط مسلم صحيح است . ( 194 ) احمد در ( سنن ، ) ج 6 ، ص 4 از حديث مقداد روايت كرده و در آن « اجمعت غليا » است . ( 195 ) حديث را ابن ماجه به شمارهء 88 و طبرانى در الكبير و بيهقى در الشعب از حديث ابو موسى اشعرى روايت كرده‌اند .